Daha önceki yazımızda kerteriz nedir ve gemi pervane çeşitleri nelerdir bahsetmiştik.
Gemilerde Çökme Etkisi (Squat Effect) Nedir? Squat Nasıl Hesaplanır?
Denizcilikte özellikle dar kanallarda, sığ sularda ve liman manevralarında karşılaşılan en önemli hidrodinamik olaylardan biri Squat Effect (Çökme Etkisi) olarak adlandırılır. Her yıl birçok gemi karaya oturma, dip taraması veya kanal tabanına temas etme olayını squat etkisinin yeterince hesaba katılmaması nedeniyle yaşamaktadır.
Bu yazımızda squat etkisinin ne olduğunu, neden meydana geldiğini ve nasıl hesaplandığını inceleyeceğiz.
Squat Effect Nedir?
Squat, bir geminin sığ veya kısıtlı sularda seyir yaparken normal draftına göre daha fazla suya gömülmesi ve trim değişimine uğramasıdır.
Basitçe ifade etmek gerekirse gemi hızlandıkça su içerisinde daha derine çöker.
Bu olay özellikle;
- Dar kanallarda,
- Nehir geçişlerinde,
- Liman girişlerinde,
- Sığ sularda
daha belirgin şekilde görülür.
Squat Etkisi Neden Oluşur?
Bir gemi ilerlerken karinası ile deniz tabanı arasındaki su hızlanmak zorunda kalır.
Bernoulli prensibine göre; Akışkanın hızı arttıkça basıncı azalır.
Geminin altından geçen suyun hızı arttığında basınç düşer ve gemi aşağı doğru çekilir.
Aynı zamanda geminin baş veya kıç tarafında trim değişiklikleri de meydana gelebilir.
Bu nedenle gemi:
- Daha fazla draft yapar,
- Başa veya kıça trim verebilir,
- Dip açıklığını kaybedebilir.
Squat Hesaplaması şu şekildedir;
- Geminin hızı: Çökmenin etkisi doğrudan hız ile ilgilidir.
- Draft/Derinlik oranı: Yüksek oran, daha büyük bir çökme oranına anlamına gelir.
- Yüksek devirde makine kullanımı: Yüksek devir kıç trimini arttırır.
- Boyuna yüzdürme merkezinin konumu (LCB): Trimi etkiler
- Geminin baş kısmının yapısı (bow): Dalgalanmayı ve basınç dağılımını etkiler.
- Geminin uzunluk/Geminin genişlik oranı: Short-Tubi gemiler daha çok çöker.
- Blok katsayısı: Büyük bir katsayıya sahip bir gemi daha fazla çökmeye maruz kalacaktır.
- Geminin genişliği/Kanal genişliği oranı: Yüksek oran daha fazla çökmeye neden olur.
- Trim: Gemi başa trimliyse daha büyük bir çökme yaşanır.
Squat tablosu örneği;
Squat Etkisinin Tehlikeleri
Squat etkisinin yanlış hesaplanması ciddi kazalara yol açabilir.
Başlıca riskler şunlardır:
- Karaya oturma (Grounding)
- Dip taraması
- Pervane hasarı
- Dümen etkinliğinin azalması
- Kanal duvarlarına yaklaşma
- Manevra kabiliyetinin azalması
Özellikle Süveyş Kanalı ve Panama Kanalı gibi bölgelerde squat hesaplamaları büyük önem taşımaktadır.
Squat Etkisi Nasıl Azaltılır?
Squat etkisini azaltmak için:
- Hızı düşürmek,
- Kanal kurallarına uymak,
- Under Keel Clearance (UKC) hesaplamak,
- Pilot tavsiyelerine uymak,
- ECDIS ve seyir planlarını dikkatle incelemek
gerekmektedir.
Squat değeri hızın karesi ile arttığından küçük hız düşüşleri bile önemli avantaj sağlayabilir.
Örneğin:
10 knot yerine 8 knot seyretmek squat miktarını ciddi şekilde azaltacaktır.
Under Keel Clearance (UKC) ile İlişkisi
Squat hesaplamaları genellikle Under Keel Clearance (UKC) hesaplarının bir parçasıdır.
UKC:
Gemi omurgası ile deniz tabanı arasındaki emniyetli mesafeyi ifade eder.
Gerçek UKC hesaplanırken;
- Draft,
- Gelgit,
- Dalga etkisi,
- Squat etkisi,
- Yoğunluk düzeltmeleri
birlikte değerlendirilir.
Sonuç
Squat Effect, özellikle sığ ve dar sularda seyreden gemiler için hayati öneme sahip bir hidrodinamik olaydır. Geminin hızı arttıkça karina altındaki suyun hızlanması basınç düşüşüne neden olur ve gemi normalden daha fazla suya gömülür. Doğru hesaplanmayan squat etkisi karaya oturma ve ciddi maddi hasarlarla sonuçlanabileceğinden, seyir planlamasında ve liman manevralarında mutlaka dikkate alınmalıdır.
Yorum Gönder