Sextant Nedir? Sextant Nasıl Kullanılır?
GPS ve elektronik seyir sistemleri günümüzde yaygın olarak kullanılsa da, göksel seyir yöntemleri denizcilik tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu yöntemlerin en önemli araçlarından biri de sextanttır. Özellikle uzun yıllar boyunca okyanus aşırı seferlerde gemilerin mevki tayininde kullanılan sextant, günümüzde de denizcilik eğitimlerinde ve bazı sınavlarda öğretilmeye devam etmektedir.
Sextant Nedir?
Sextant, göksel navigasyonda kullanılan ve iki nesne arasındaki açıyı ölçmeye yarayan hassas bir seyir aletidir.
Denizcilikte genellikle:
- Güneş,
- Ay,
- Gezegenler,
- Yıldızlar
ile görünür ufuk arasındaki açıyı ölçmek için kullanılır.
"Sextant" ismi, yayı bir dairenin altıda biri yani 60 derece olduğu için verilmiştir.
Sextant Ne İşe Yarar?
Sextant yardımıyla ölçülen açılar kullanılarak geminin yaklaşık mevkii hesaplanabilir.
Başlıca kullanım alanları:
- Göksel seyir (Celestial Navigation)
- Mevki tayini
- İki nesne arasındaki yatay açının ölçülmesi
- Eğitim ve sınav uygulamaları
olarak sıralanabilir.
Sextantın Çalışma Prensibi
Sextant, yansıma prensibiyle çalışmaktadır.
Bir ışık ışını düzlem aynaya çarptığında geliş açısı ile yansıma açısı birbirine eşittir.
Sextant içerisinde bulunan iki aynadan art arda yansıyan ışık sayesinde gök cismi ile ufuk aynı görüş hattında birleştirilir ve aralarındaki açı hassas şekilde ölçülür.
Bu prensip sayesinde çok küçük açılar yüksek doğrulukla ölçülebilmektedir.
Sextantın Temel Parçaları
Bir sextant genel olarak şu parçalardan oluşur:
- Gövde (Frame)
- Yay (Arc)
- İndeks kolu (Index Arm)
- İndeks aynası (Index Mirror)
- Ufuk aynası (Horizon Mirror)
- Teleskop
- Filtre camları (Shades)
- Mikrometre tamburu
Bu parçalar birlikte çalışarak hassas açı ölçümünün yapılmasını sağlar.
Sextant Nasıl Kullanılır?
Sextant kullanımında temel işlem aşağıdaki gibidir:
- Ufuk çizgisi teleskop yardımıyla gözlemlenir.
- İndeks kolu hareket ettirilerek gök cisminin görüntüsü ufuk çizgisine yaklaştırılır.
- Gök cismi ufuk çizgisine tam olarak temas ettirilir.
- Mikrometre tamburundan açı değeri okunur.
- Gerekli düzeltmeler uygulanarak hesaplama yapılır.
Elde edilen ölçüm değeri denizcilik almanakları ve seyir cetvelleri yardımıyla değerlendirilir.
Sextant Hataları
Sextant ölçümlerinde çeşitli hata kaynakları bulunabilir.
Dikeylik Hatası
İndeks aynasının sextant düzlemine dik olmamasından kaynaklanır.
Yan Hata
Ufuk aynasının sextant düzlemine dik olmaması nedeniyle oluşur.
İndeks Hatası
İndeks aynası ile ufuk aynasının tam paralel olmamasından kaynaklanır.
Sextantın optik sıfırı ile dereceli sıfırı arasındaki farkı ifade eder.
Kolimasyon Hatası
Teleskop ekseninin sextant düzlemine paralel olmamasından kaynaklanır.
Gökcismi Hatası
Ölçek veya verniyer sistemindeki üretim hatalarından kaynaklanabilir.
Merkezleme Hatası
İndeks kolunun ekseninin yayın geometrik merkezinde olmamasından kaynaklanır.
Gölge Hatası
Filtre camlarının doğru konumlandırılmaması sonucu oluşur.
Optik Hatalar
Aynalar veya teleskop merceklerindeki kusurlardan kaynaklanır.
Aşınma Hatası
Uzun süreli kullanım sonucu oluşan mekanik boşluklardan kaynaklanır.
Dip (Dip Correction)
Gözlemcinin göz yüksekliği nedeniyle görünür ufuk ile gerçek ufuk arasındaki açı farkıdır.
Dip düzeltmesi, göz yüksekliğine bağlı olarak denizcilik almanaklarından alınır.
GASM-GOSS Çıkmış Soru Örneği
Sextant Hatası Hesabı
Güneşin yarıçap değeri 16,0'dır.
Yapılan rasatta:
- Eksi yay okuması: 31,8'
- Artı yay okuması: 32,2'
Sextant hatası hesaplanırken:
32,2 - 31,8 = 0,4'
0,4 / 2 = 0,2'
Sonuç:
IC (Index Correction) = +0,2'
Mesafe Hesabı Örneği
Bir gemi küçük bir adanın yanından geçerken adanın iki ucu arasındaki yatay açı sextant ile 5° olarak ölçülmüştür.
Haritadan ölçülen ada genişliği 1 mildir.
Formül:
Mesafe = 57,3 × Genişlik / Yatay Açı
57,3 × 1 / 5 = 11,46 mil
Sonuç:
Geminin adaya mesafesi yaklaşık 11,46 mildir.
Sonuç
Sextant, elektronik navigasyon sistemlerinden önce denizcilerin en önemli seyir araçlarından biriydi. Günümüzde GPS sistemleri yaygın olarak kullanılsa da, sextant denizcilik eğitimlerinde ve göksel seyir uygulamalarında önemini korumaktadır. Özellikle uzakyol zabitliği sınavlarına hazırlanan denizcilerin sextantın çalışma prensibini, kullanımını ve hata kaynaklarını iyi öğrenmeleri gerekmektedir.
Yorum Gönder